Reyting aslida nimani o’lchaydi

Toshkentdagi konsalting ofisida agent sizga yaltiroq broshyurani uzatadi: Biz tavsiya qilayotgan universitet dunyo reytingida top-100 talikka kiradi, u yerda ta’lim sifati kafolatlangan. Siz stol ustidagi raqamga qaraysiz va xotirjam bo’lasiz. Biroq o’sha raqam qanday yig’ilganini va uning ichida siz o’tiradigan darsxona uchun nima ajratilganini hech kim ochib ko’rsatmaydi.

Xalqaro ta’lim bozorida bu jadvallar rasmiy tilda global university rankings deb ataladi. Ular butun dunyo bo’yicha minglab abituriyentlarning tanlovini boshqaradi. Ammo ushbu metrikalarning tub mohiyatini tekshirib ko’rganingizda, butunlay boshqa manzaraga duch kelasiz: dunyoning eng mashhur uchta reytingida bakalavriat bosqichidagi dars berish sifatini to’g’ridan-to’g’ri o’lchaydigan ko’rsatkich ulushi roppa-rosa nol foizni tashkil etadi.

Reyting jadvali nima va u nimani hisoblaydi

Bozorda uchta asosiy tizim yetakchilik qiladi: Buyuk Britaniyaning Quacquarelli Symonds tashkiloti tuzadigan QS World University Rankings, Londonda chop etiladigan Times Higher Education (THE) World University Rankings hamda Xitoyning Shanghai Jiao Tong University va ShanghaiRanking Consultancy tomonidan yuritiladigan ARWU (Academic Ranking of World Universities).

Abituriyentlar top reytingni ko’rganda uchta narsani tasavvur qilishadi: kichik guruhlar, jonkuyar professorlar va zamonaviy dars dasturi. Aslida esa bu indekslar ko’p tarmoqli ulkan ilmiy-tadqiqot institutlarining laboratoriya grantlari, doktorantura dissertatsiyalari, xalqaro jurnallardagi iqtiboslar soni va professor-o’qituvchilarning ilmiy nufuzini o’lchaydi. 18 yoshli bakalavr talabasi darsda qanday bilim olayotgani bu formulalarga kirmaydi.

QS formulasi: 45 foiz obro’ va ilmiy iqtiboslar

Quacquarelli Symonds e’lon qilgan QS World University Rankings 2026-yilgi rasmiy metodologiyasini ko’rib chiqamiz. Bu jadval 105 dan ortiq davlatdagi 1,500 dan ortiq oliy o’quv yurtlarini baholaydi. Har yili iyun oyida yangilanadigan ushbu tizim quyidagi qat’iy taqsimlangan ko’rsatkichlardan tashkil topgan:

• Academic Reputation (akademik so’rovnoma orqali obro’) — 30 foiz
• Citations per Faculty (Elsevier Scopus bo’yicha har bir o’qituvchiga to’g’ri keladigan iqtiboslar soni) — 20 foiz
• Employer Reputation (ish beruvchilar o’rtasidagi so’rovnoma) — 15 foiz
• Faculty Student Ratio (o’qituvchi va talabalar soni nisbati) — 10 foiz
• International Research Network (xalqaro ilmiy hamkorlik indeksi) — 5 foiz
• Employment Outcomes (ishga joylashish natijalari ko’rsatkichi) — 5 foiz
• International Faculty Ratio (chet ellik o’qituvchilar ulushi) — 5 foiz
• International Student Ratio (chet ellik talabalar ulushi) — 5 foiz
• Sustainability (barqarorlik ko’rsatkichi) — 5 foiz

Bu formulaga diqqat bilan qarasangiz, umumiy ballning 45 foizi subyektiv so’rovnomalardan olinadi. 25 foizi esa to’g’ridan-to’g’ri laboratoriyalardagi ilmiy maqolalar va iqtiboslarga tayanadi. Siz darsda o’tiradigan xona sharoiti, o’qituvchining dars berish mahorati yoki talabalarga ko’rsatiladigan individual yordam bu yerda 0 foizga teng.

THE WUR 3.0: 89 foiz tadqiqot, daromad va nufuz

Times Higher Education tomonidan yuritiladigan THE World University Rankings WUR 3.0 metodologiyasi 5 ta asosiy ustun va 18 ta indikatorga tayanadi. 2025/2026-yilgi rasmiy metodologiya bo’yicha ballarning taqsimoti tadqiqot institutlarining moliyaviy quvvatini aks ettiradi:

• Research quality (tadqiqot sifati va iqtiboslar ta’siri) — 30.0 foiz (Field-weighted citation impact 15%, Research strength 5%, Research excellence 5%, Research influence 5%)
• Teaching (o’quv muhiti) — 29.5 foiz (Teaching reputation so’rovnomasi 15%, Staff-to-student ratio 4.5%, Doctorates-awarded-to-academic-staff ratio 5.5%, Doctorate-to-bachelor’s ratio 2%, Institutional income 2.5%)
• Research environment (tadqiqot muhiti) — 29.0 foiz (Research reputation so’rovnomasi 18%, Research income 5.5%, Research productivity 5.5%)
• International outlook (xalqaro miqyos) — 7.5 foiz (International staff 2.5%, International students 2.5%, International co-authorship 2.5%)
• Industry (sanoat daromadi va patentlar) — 4.0 foiz (Industry income 2%, Patents 2%)

THE reytingida Teaching degan alohida bo’lim bor, lekin uning ichini ochib qarasangiz, 29.5 foizlik umumiy ulushning yarmidan ko’pi — 15 foizi yana o’sha subyektiv obro’ so’rovnomasidir. Qolgan qismi esa doktorantlar soni, berilgan ilmiy darajalar va universitetning umumiy budjeti kabi moliyaviy boylik parametrlaridan iborat. Research Quality va Research Environment birlashganda to’g’ridan-to’g’ri 59 foiz ilmiy ulushni hosil qiladi.

ARWU Shanxay reytingi: 100 foiz laboratoriya va mukofotlar

ShanghaiRanking Consultancy tomonidan har yili 15-avgustda e’lon qilinadigan ARWU metodologiyasida so’rovnomalar umuman yo’q. Ammo uning barcha ko’rsatkichlari faqat oliy darajadagi ilmiy yutuqlarga qaratilgan bo’lib, 2025-yilgi mezonlar quyidagicha qat’iy belgilangan:

Agar universitetda Nobel mukofoti sovrindorlari bo’lmasa yoki Nature va Science jurnallarida biologiya hamda fizika bo’yicha maqolalar chiqarilmasa, u ARWU reytingida avtomatik tarzda ballarining 50 foizidan mahrum bo’ladi. Bu shuni anglatadiki, gumanitar fanlar, ijtimoiy sohalar yoki sof bakalavriatga ixtisoslashgan a’lo darajadagi ta’lim maskanlari bu jadvalga umuman kira olmaydi.

Ilmiy tadqiqotlar reytinglar haqida nima deydi

Oliy ta’lim sohasidagi xalqaro tadqiqotchilar global reytinglarning tuzilishini yillar davomida jiddiy tahlil qilib kelishmoqda. Ellen Hazelkorn o’zining 2015-yilda chop etilgan Rankings and the Reshaping of Higher Education nomli kitobida reytinglarning universitetlar boshqaruviga qanday ta’sir qilishini tushuntirib beradi. Bowman va Bastedo 2011-yilda Research in Higher Education jurnalida e’lon qilgan tadqiqotida subyektiv so’rovnomalar yopiq doiraviy effekt (anchoring bias) yaratishini isbotlagan: professorlar o’zlari avvaldan eshitgan taniqli universitetlarga ovoz berishadi, bu esa reytingni sun’iy ravishda ushlab turadi.

Yevropa Universitetlar Assotsiatsiyasi (EUA) uchun Andrejs Rauhvargers tomonidan 2011 va 2013-yillarda tayyorlangan Global University Rankings and Their Impact hisobotida barcha yirik xalqaro jadvallar auditi o’tkazilgan. Xulosa aniq: dunyodagi hech bir global reyting talabaning bilim orttirish dinamikasini, pedagogik mahoratni yoki darsdan qoniqish darajasini to’g’ridan-to’g’ri o’lchamaydi.

Bundan tashqari, Anthony van Raan 2005-yilda Scientometrics jurnalida chop etilgan tadqiqotida bibliometrik indekslar tibbiyot, biologiya va aniq fanlardagi ingliz tilidagi jurnallarni gumanitar va mahalliy tillardagi ishlarga qaraganda ancha ko’p qamrab olishini ko’rsatgan. Shu sababli Germaniya, Shveysariya yoki Fransiyaning mintaqaviy tillarda kuchli bakalavr tayyorlaydigan institutlari xalqaro jadvallarda adolatsiz tarzda past o’rinlarda turadi.

O’zbekiston qonunchiligi va El-yurt umidi talabi

Shunday ekan, nima uchun hamma reytinglar ortidan quvadi? O’zbekiston sharoitida buning aniq huquqiy sabablari bor. O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamda Vazirlar Mahkamasining xorijiy ta’lim to’g’risidagi hujjatlarni tan olish (nostrifikatsiya) bo’yicha amaldagi nizomiga ko’ra, QS, THE yoki ARWU reytinglarida dunyoning eng yaxshi 1,000 taligiga kirgan universitetlar diplomlari to’g’ridan-to’g’ri (maxsus imtihonsiz) tan olinadi.

Shuningdek, El-Yurt Umidi Jamg’armasi davlat stipendiyalarini ajratishda nomzodlardan xalqaro reytinglarda (QS, THE yoki ARWU) top-100, top-300 yoki top-500 talikka kirgan xorijiy universitetlardan qabul xati olishni talab qiladi. Agar maqsadingiz davlat stipendiyasini yutish bo’lsa, bu ma’muriy qoidaga bo’ysunishga majbursiz. Ammo agar siz o’z hisobingizdan yoki universitetning ichki granti hisobiga o’qimoqchi bo’lsangiz, umumiy brend uchun ortiqcha pul to’lash eng katta xatodir.

Qimmat brend va ixtisoslashgan ta’lim

Ko’plab abituriyentlar Buyuk Britaniyadagi umumiy reytingda 40-o’rinda turadigan universitetga yiliga GBP 28,000 dan GBP 38,000 gacha to’lab o’qishga kirishadi, holbuki ularning aniq sohasi (masalan, dasturiy injiniring yoki dizayn) ushbu universitetda juda sust rivojlangan bo’lishi mumkin. Xuddi shu paytda Germaniya yoki Niderlandiyadagi umumiy reytingga kirmagan amaliy fanlar universiteti (Universities of Applied Sciences / Fachhochschulen) yiliga EUR 1,500 dan EUR 3,500 gacha to’lov bilan to’g’ridan-to’g’ri sanoat korxonalarida amaliyot o’tash imkonini beradi.

Amaliy fanlar universitetlari global reytinglarda ko’rinmaydi, chunki ularning asosiy vazifasi laboratoriyada nazariy maqolalar yozish yoki doktorantlar tayyorlash emas, balki talabani real bozorga tayyorlashdir. Ular o’z faoliyatini bakalavriatga qaratgani sababli reyting algoritmlarida balldan mahrum bo’lishadi, lekin bu ulardagi kasbiy tayyorgarlik darajasi past degani emas.

10 daqiqalik audit amaliyoti

O’zingiz tanlamoqchi bo’lgan universitetni agentning so’zlarisiz, rasmiy birlamchi manbalar orqali tekshirishni o’rganishingiz shart. Buning uchun sizga noutbuk va 10 daqiqa vaqt yetarli bo’ladi.

Nimani aniq bila olmaymiz

Xalqaro reytinglar O’zbekistondan borgan talabalarning o’qishni qanday tamomlagani yoki ularning bitirgandan so’ng Germaniya, Shveysariya yoki Janubiy Koreyada qanchalik tez ish topgani haqida hech qanday statistika bermaydi. Ishga joylashish bo’yicha umumiy indekslar xorijliklar uchun viza cheklovlari yoki mahalliy tilni bilish talablarini hisobga olmaydi.

Shuningdek, reyting jadvallari universitet ichidagi ayrim guruhlarning qanchalik faolligi yoki psixologik qo’llab-quvvatlash xizmati qanday ishlashini ko’rsatmaydi. Shuning uchun reytingga faqat boshlang’ich ma’muriy filtr sifatida qarang, uni hech qachon shaxsiy ta’lim sifatining yagona kafolati deb qabul qilmang.