Universitet tanlash qanchalik muhim — dalillar nima deydi

1999-yilda amerikalik ikki iqtisodchi — Stacy Dale va Alan Krueger kutilmagan bir tajriba o’tkazishga qaror qilishdi. Ular 1976 va 1989-yillarda oliygohlarga hujjat topshirgan o’n minglab talabalarning arizalarini hamda yigirma yil o’tgach AQSH soliq xizmatida (Social Security Administration) qayd etilgan real daromadlarini solishtirib chiqishdi. Maqsad bitta savolga aniq javob topish edi: nufuzli, saralash darajasi o’ta yuqori bo’lgan universitetda o’qish insonning kelajakdagi oylik maoshiga qanchalik ta’sir qiladi?

Tadqiqotchilar odatiy xatoni chetlab o’tish uchun maxsus usul qo’llashdi: bir vaqtning o’zida ham o’ta nufuzli elit universitetga, ham oddiy davlat universitetiga qabul qilingan, ammo o’qish uchun oddiy universitetni tanlagan yoshlarni topishdi. Chunki Garvard yoki Yeldagi talabalar ko’p pul topishining sababi ularga berilgan ta’lim emas, balki ularning dastlabki iqtidori, oilaviy muhiti va tirishqoqligi bo’lishi mumkin edi. Dale va Krueger aynan bir xil iqtidor va intilishga ega bo’lgan ikki guruhni — biri elita dargohiga, ikkinchisi oddiy oliygohga borgan talabalarni 20 yil davomida kuzatib borishdi.

Natija butun ta’lim sohasini hayratga soldi: bir xil arizalar portfeliga ega bo’lib, turli universitetlarni tanlagan talabalarning 20 yildan keyingi o’rtacha yillik daromadlari orasida deyarli hech qanday statistik farq chiqmadi. Mehnat iqtisodiyotida bu tushuncha institutional selectivity premium deb ataladi. Ya’ni, qobiliyatli talaba elita universitetiga kiradimi yoki o’rtamiyona davlat oliygohiga boradimi, uning o’rtacha umrlik daromadi deyarli bir xil bo’lib chiqaverdi. Universitet brendi emas, balki talabaning o’z salohiyati uning muvaffaqiyatini belgilagan edi.

7 foizlik yagona istisno va elita tarmoqlari

Biroq Dale va Krueger tadqiqotida (2002 va 2014-yillardagi to’liq nashrlar) o’ta muhim bitta istisno aniqlandi. Ota-onasi oliy ma’lumotga ega bo’lmagan yoki kam ta’minlangan oilalardan chiqqan talabalar uchun nufuzli universitetda o’qish ularning keyingi daromadini o’rtacha 7 foizga oshirdi. Sababi oddiy: badavlat oila farzandlarida oilaviy tanishlar tarmog’i allaqachon mavjud bo’lsa, birinchi avlod talabalari uchun universitet nufuzi va u yerdagi yangi ijtimoiy aloqalar yetishmayotgan oilaviy ijtimoiy kapitalning o’rnini bosuvchi vositaga aylandi.

2023-yilda Raj Chetty, David Deming va John Friedman (Opportunity Insights / NBER Working Paper No. 31492) e’lon qilgan yangi tadqiqot bu masalaga qo’shimcha aniqlik kiritdi. AQSHdagi Ivy-Plus universitetlari o’rtacha talabaning maoshini mo’jizaviy darajada oshirmasa-da, eng yuqori 1 foizlik o’ta yuqori daromad qatlamiga, yirik investitsiya banklari, boshqaruv konsaltingi yoki federal sudya kabi elita eshiklariga kirish ehtimolini oshiradi. Ammo jamiyatdagi 90 foiz odatiy kasbiy sohalar va o’rtacha daromad uchun Dale va Krueger xulosasi o’zgarmas haqiqat bo’lib qolmoqda.

OECD xulosasi: diplom bormi yoki yo’q — eng katta farq shunda

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining (OECD) yillik hisoboti — Education at a Glance 2024 ko’rsatkichlariga ko’ra, rivojlangan davlatlarda har qanday akkreditatsiyalangan oliy ta’limni tamomlash (returns to higher education) katta iqtisodiy foyda keltiradi. Maktab bitiruvchisiga nisbatan oliy ma’lumotga ega bo’lgan erkaklar o’z hayoti davomida o’rtacha 343,000 AQSH dollari, ayollar esa 292,700 AQSH dollari miqdorida sof qo’shimcha daromad ko’radi. Iqtisodchilar buni private net financial returns deb atashadi.

Bu ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, asosiy moliyaviy sakrash universitetning dunyo reytingida 50-o’rinda yoki 450-o’rinda turishidan emas, balki sifatli, qonuniy oliy ma’lumotga ega bo’lish va o’qishni muvaffaqiyatli tamomlashdan kelib chiqadi. Reytingdagi 50 ta pog’ona farqi kelajakdagi maoshingizni kafolatlamaydi. Aksincha, moliyaviy yetishmovchilik sababli o’qishni yarim yo’lda tashlab ketish sizni 300,000 dollarlik umumiy umrlik ustamadan butunlay mahrum qiladi.

Haqiqiy xavf reytingda emas, to’xtab qolishda

Universitet tanlashda eng muhim ko’rsatkichlardan biri bu o’qishni davom ettirmaslik ko’rsatkichidir (non-continuation rate). Buyuk Britaniyaning oliy ta’lim statistikasi agentligi (HESA - Higher Education Statistics Agency) ma’lumotlariga ko’ra, 2022/23 o’quv yilida mamlakat bo’yicha birinchi kursdan keyin o’qishdan ketish o’rtacha 5.0 foizni tashkil etgan. Ammo yetarli moliyalashtirilmagan ayrim mintaqaviy universitetlarda bu ko’rsatkich 12 foizdan, Germaniya va Janubiy Koreyaning ayrim muassasalarida esa undan ham yuqoriga chiqadi.

Agar talaba moliyaviy yetishmovchilik yoki qiyin sharoit sababli 2-kursda o’qishni tashlasa, u sarflagan 15,000 yoki 30,000 dollari bilan birga yillarini ham boy beradi. Uning qo’lida diplom bo’lmaydi, qonuniy ishlash vizasiga (masalan, Buyuk Britaniyadagi Graduate Route yoki Germaniyadagi 18 oylik Jobseeker vizasi) da’vogarlik qila olmaydi. Shuning uchun universitet tanlash qarori brend tanlash emas, balki moliyaviy va huquqiy jihatdan o’qishni oxirigacha bitira olish xavfsizligini ta’minlashdir.

Viza va tirikchilik xarajatlarining rasmiy chegaralari

Xorijga ketishda eng katta xato — yashash xarajatlarini hisobga olmaslikdir. Ko’plab talabalar boriboq o’qish bilan birga ishlab, ham kontraktni, ham yashash xarajatlarini to’liq qoplash mumkinligiga ishonishadi. Biroq har bir davlatning elchixonasi talabadan o’qish boshlanishidan oldin yashash uchun rasmiy mablag’ borligini (proof of funds) qat’iy talab qiladi va bu talablar qonun bilan belgilangan.

O’zbekiston qonunchiligi va diplomni tan olish tartibi

O’zbekistonga qaytib ishlashni rejalashtirgan talabalar uchun xalqaro reytinglarning faqat bitta aniq huquqiy ahamiyati bor. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 24-iyuldagi 620-son qaroriga asosan, xalqaro e’tirof etilgan tashkilotlarning (QS, THE, ARWU) birinchi 1,000 talik ro’yxatiga kirgan xorijiy oliy ta’lim muassasalarining diplomlari Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan to’g’ridan-to’g’ri (maxsus sinovlarsiz) nostrifikatsiya qilinadi va tan olinadi.

Agar siz tanlagan xorijiy universitet top-1000 ro’yxatida bo’lmasa, O’zbekistonda uning diplomini tasdiqlash uchun Bilimni baholash agentligi orqali maxsus kasbiy imtihon topshirish talab etiladi. Shuningdek, O’zbekiston Gaaga Apostil konvensiyasi a’zosi bo’lgani sababli, maktab attestati yoki litsey diplomi xorijga yuborilishidan oldin Adliya vazirligi yoki tegishli davlat idoralarida apostil qilinishi shart. Davlat tomonidan to’liq moliyalashtiriladigan El-Yurt Umidi jamg’armasi esa odatda dunyoning eng yetakchi top 100–300 ro’yxatidagi oliygohlarga qabul qilingan talabalarga stipendiya ajratadi.

Qarorni qanday mezonlarga qarab qabul qilish kerak

Universitet tanlovi — bu umringizdagi eng qimmat moliyaviy va strategik qarorlardan biridir. Dale va Krueger tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, siz qaysi universitetda o’qishingizdan qat’i nazar, o’z ustingizda ishlashingiz, amaliy ko’nikmalaringiz va intilishingiz sizning asosiy daromad manbangizni belgilaydi. Universitet sizga sehrli qutichani berib qo’ymaydi, u faqat siz o’qishingiz va yashashingiz uchun qonuniy maydon yaratadi.

Shu sababli, universitet tanlashda quyidagi uchta ustunni asos qilib olish shart: birinchidan, to’liq moliyaviy barqarorlik (o’qishni yarim yo’lda to’xtatmaslik uchun); ikkinchidan, o’qitish sifati va o’qishni bitirish ko’rsatkichlari (completion rate); uchinchidan, o’qishni tugatgach o’sha davlatda qolib kasbiy tajriba orttirish imkoniyati. Ushbu uchlik ta’minlangan joyda reytingdagi raqam ikkinchi darajali ahamiyatga ega bo’ladi.